Wprowadzenie do samorządności i wolontariatu - o sprawczości najmłodszych uczniów

Jak wzmacniać sprawczość i zaangażowanie w szkole? Jak wybrać swoich przedstawicieli w samorządzie, kiedy najmłodsi dopiero się poznają, oswajają i uczą szkolnego życia?

Ustawa o systemie oświaty mówi nam jasno, że samorząd uczniowski istnieje w każdej szkole. Tworzą go wszyscy uczniowie i uczennice (art. 55), zarówno najmłodsi, jak i najstarsi, nie tylko jego wybrani przedstawiciele. Co więcej, obok dyrektora, rady pedagogicznej i rady rodziców, samorząd uczniowski jest jednym z tych organów szkoły, który może realnie wpływać na to, co się w niej dzieje.

Brzmi dobrze, prawda? Jednak wyniki różnych raportów, chociażby Młode Głowy. Otwarcie o zdrowiu psychicznym, przygotowanego przez Fundację Unaweza, pokazują, że wielu młodych ludzi mierzy się z narastającym poczuciem bezradności i niskim poczuciem wpływu na swoją rzeczywistość. Tymczasem już od najmłodszych lat w szkole możemy rozwijać sprawczość i wzmacniać poczucie wpływu, wspierając samorządność, współdecydowanie i zaangażowanie.

Dlatego warto na poważnie spojrzeć na najmłodszych w szkole i dać im możliwość doświadczania samodzielnego decydowania o sprawach uznanych przez nich za ważne oraz współodpowiedzialności za podejmowane działania.

Zdjęcie ilustracyjne użyczone przez Centrum Edukacji Obywatelskiej (źródło: canva pro)

Kalendarz szkolny jest pełen wydarzeń, które angażują reprezentantów samorządu uczniowskiego. Uczniowie i uczennice organizują akcje, zapraszają gości, prowadzą zbiórki, witają na uroczystościach. Ale czy zawsze te działania są wynikiem inicjatywy dzieci i młodzieży? Sprawczość młodych osób w dużej mierze zależy od otwartości dyrekcji, innych dorosłych oraz przestrzeni do realizacji pomysłów. Dzieci w starszych klasach są zazwyczaj bardziej pewne siebie, samodzielne i świadome swoich praw i możliwości, dlatego pewniej angażują się w akcje i działania w szkole, śmielej też kandydują do struktur samorządowych i wybierają swoich przedstawicieli. Inaczej jest z najmłodszymi. Ich zaangażowanie często sprowadza się do udziału w akcjach charytatywnych (zbiórka karmy, koców) czy reprezentacji klasy na apelach i szkolnych uroczystościach. Tymczasem rozwijanie samorządności, nie musi być mierzone wyłącznie liczbą zorganizowanych akcji, zebranych produktów i odbytych gal. Ważne jest, by każdy osoba uczęszczająca do szkoły miała okazję doświadczać sprawstwa, podejmowania decyzji i odpowiedzialności za konkretne działania. Niezależnie od tego, z której jest klasy, ile ma lat oraz czy opanowała już tabliczkę mnożenia i zasady ortografii.

To właśnie w pierwszych latach szkoły dzieci mogą doświadczyć swojego wpływu (lub jego braku) na szkolną rzeczywistość, znaczenia swoich pomysłów i sposobu ich realizacji. Już na początku swojej edukacyjnej drogi dzieci odkrywają, czym jest dobro wspólne i jak można o nie dbać. Jak zatem pracować z najmłodszymi, by rozwijać ich podmiotowość i wzmacniać głos, który jest przecież fundamentem samorządności?

Porozmawiajcie o tym, co dla Was ważne i sporządźcie klasową umowę

Poznaj potrzeby swoich uczniów i wspólnie wypracujcie, jak w społeczności klasowej możecie dbać o siebie nawzajem. Zapytaj: co pomaga Wam się skupić? Co sprawia, że czujecie się bezpiecznie i wygodnie, a co Was denerwuje lub rozprasza? Z czym Wam w klasie trudno? Pozwoli Ci to poznać swoich uczniów, dać im czas na wypowiedzenie się, zapisanie czy namalowanie tego, czego potrzebują w klasie, a to to klucz do dalszej rozmowy o zasadach, które pozwolą wszystkim dobrze czuć się w szkole.

Zaproś uczniów do stworzenia wspólnego kodeksu zachowania w sali i poza nią. Badania z zakresu pedagogiki i psychologii rozwojowej potwierdzają, że dzieci chętniej przestrzegają zasad, które same współtworzyły. Odwołanie do podpisanego przez wszystkich kontraktu jest nieocenione podczas rozwiązywania konfliktów rówieśniczych. Dzięki wspólnym ustaleniom uczniowie stają się współgospodarzami swojej przestrzeni, mają realny wpływ na atmosferę i stają się osobami stojącymi na straży wypracowanych reguł. Pomysły na to, w jakiej formie można wypracować wspólne zasady znajdziesz w publikacji Dobre praktyki w edukacji wczesnoszkolnej.

Urządźcie razem przestrzeń

W edukacji wczesnoszkolnej dzieci są przypisane do jednej sali, co daje unikalną szansę na wspólne zaaranżowanie miejsca do nauki, odpoczynku i inspiracji. Wzięcie odpowiedzialności za wspólną przestrzeń to świetna lekcja samorządności w praktyce, która wzmacnia poczucie przynależności i sprawstwa. Dobrym startem jest stworzenie plakatów z pomysłami dzieci na zmiany, a następnie wspólna rozmowa o tym, co jest możliwe do zrealizowania.

Sama aranżacja sali może silnie wspierać autonomię uczniów. Tradycyjne ustawienie ławek stawia w centrum nauczyciela, tymczasem otwarta przestrzeń z kącikami tematycznymi pozwala dzieciom na wybór miejsca pracy – przy stole lub na dywanie – w zależności od aktualnych potrzeb. Otwarte półki z książkami, grami czy pomocami do eksperymentów pozwalają uczniom na samodzielne decydowanie o tym, z jakich materiałów chcą/potrzebują w danej chwili korzystać. Inny układ ławek będzie sprzyjał dyskusji, a jeszcze inny pracy zespołowej (poznaj ciekawe przykłady ustawień i ich funkcji). Na początek możecie np. umówić się na przemeblowanie sali w wybrany dzień tygodnia, żeby sprawdzić, czy nowy układ sprzyja np. integracji grupy.

Zdjęcie ilustracyjne użyczone przez Centrum Edukacji Obywatelskiej (źródło: canva pro)

Nawet jeśli masz małą przestrzeń, możesz spróbować wprowadzić rotacyjny kącik tematyczny np. zainteresowań, ulubionych książek, rodzinnych pamiątek, przepisów na zdrowe śniadania, pomysłów na sportowe popołudnie, ulubionych miejsc w swojej okolicy/miejscowości itp. Te dedykowane przestrzenie, w postaci półki, urządzonego stolika, czy dostępnej, nisko umiejscowionej gazetki ściennej, pokazują, że każdy w klasie jest ważny, każdy może odnaleźć swój temat i wnieść do grupy coś od siebie.

Podzielcie się rolami

Zapraszając dzieci do współodpowiedzialności za przestrzeń czy atmosferę w klasie, pokazujesz im w praktyce, czym jest dobro wspólne. Warto wprowadzić w klasie kilka stałych ról, które uczniowie będą sprawować rotacyjnie. Wspólne wymyślanie ich nazw i ustalanie zakresu obowiązków może być zarówno dobrą zabawą, ćwiczeniem językowym, jak i kolejnym doświadczeniem sprawczości.

I tak za inspirującą przestrzeń kącika tematycznego odpowiadać może np. kustosz/kustoszka, o kwiaty i rośliny zadba ogrodnik/ogrodniczka klasowa lub dyrektor/dyrektorka ds. podlewania, nad zasadami czuwać będzie: strażnik/strażniczka klasowego kontraktu, a za wygląd i aktualizację gazetki ściennej odpowie: mistrz/mistrzyni ściennego przekazu. Możecie stworzyć dowolne inne funkcje, np. opiekuna/opiekunkę kalendarza klasowego (albo pilnowacza/pilnowaczkę urodzin innych dzieci). Ważne, aby role się zmieniały, dzięki temu każdy uczeń może sprawdzić się w różnych zadaniach i realnie doświadczyć współodpowiedzialności i wpływu na najbliższą rzeczywistość.

Poćwiczcie partycypację

Wprowadzaj, kiedy tylko możesz, pracę w małych grupach. To bezpieczne środowisko do ćwiczenia komunikacji, negocjacji, słuchania i szukania kompromisu. Praca w mniejszym zespole pomaga zrozumieć, że każda wspólna decyzja wymaga uwzględnienia różnych perspektyw, co z kolei jest bezcenną lekcją samorządności w praktyce. Warto zadbać o to, by podział na grupy nie był stygmatyzujący, by nikt nie został sam. Skorzystaj z podpowiedzi urozmaicających sposoby podziału na grupy.

Jak zachęcić uczniów i uczennice do dzielenia się swoimi potrzebami i emocjami? Prowadź „pudełko klasowych spraw”. Niech znajdzie się w dostępnym, ale zapewniającym dyskrecję miejscu, by każdy mógł swobodnie wrzucić kartkę z odpowiedzią na pytania, takie jak: jaki temat warto poruszyć w klasie, czego Ci brakuje, co Cię zasmuciło, co daje Ci w szkole radość, czego brakowało Ci w tym dniu. Odpowiedzi mogą być pisemne lub rysunkowe.

To proste narzędzie uczy dzieci, że ich głos ma znaczenie, nawet jeśli nie czują się na siłach, by zabrać głos na forum grupy. Regularne omawianie zawartości pudełka np. podczas cotygodniowych spotkań w kręgu lub rozmów przy stolikach to praktyczny trening demokracji. Nawet jeśli ktoś chce pozostać anonimowy, warto wspólnie zastanowić się, dlaczego dany temat pojawił się na kartce, z czego może on wynikać i jak pomóc. Uczniowie widzą wtedy, że zgłaszane przez nich sprawy są traktowane poważnie, a klasa wspólnie szuka rozwiązań uwzględniających potrzeby wszystkich, nie tylko najgłośniejszych osób.

Zmagasz się z tym, że podczas podejmowania decyzji wygrywają najgłośniejsi? Jeśli szukasz metody, by głos osób nieśmiałych lub ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi także był traktowany z szacunkiem, skorzystaj z kropkokracji. To metoda zbierania opinii, w której każdy uczeń dostaje np. 3 kropki (naklejki lub znaki flamastrem) i umieszcza je przy pomysłach, które są mu najbliższe. Taka metoda głosowania sprawdzi się np. przy wyborze miejsca wycieczki klasowej, tematu kącika inspiracji, sposobu na obchodzenie klasowych świąt. Ważne, że w tym przypadku dzieci nie muszą głosować publicznie przez podniesienie ręki, zmniejsza to ryzyko sugerowania się odpowiedziami innych i daje większą szansę na wybór zgodny z własnym przekonaniem.

Zdjęcie ilustracyjne użyczone przez Centrum Edukacji Obywatelskiej (źródło: canva pro)

Co zrobić by samorządność dla najmłodszych była doświadczeniem namacalnym? Zwracaj uwagę i podkreślaj efekty działań uczniów i uczennic, np. wdrożonych pomysłów, uszanowanych decyzji klasy, wprowadzonych zmian. Jeśli wysłuchasz dzieci, ale dalej nic się z tym nie wydarzy i zabraknie informacji zwrotnej, bardzo szybko zrozumieją, że: i tak nic nie możemy, to nie dla nas. Pozostanie bunt, apatia, albo posłuszeństwo, ale bez zaangażowania. Jeśli już na początku głos najmłodszych będzie tylko fasadą i pozorem, wysoce prawdopodobne jest, że sens samorządności również w późniejszych latach, zostanie zakwestionowany. Wprowadzaj więc elementy partycypacji, tam gdzie rzeczywiście masz otwartość na zmianę i głos uczniów.

Wzmocnijcie zaangażowanie

Kiedy zadbasz o powtarzalne i przewidywalne aktywności wspierające poczucie wpływu, dzieci poczują się bezpieczniej i pewniej w roli współtwórców swojej społeczności. To moment, w którym można pójść o krok dalej i wyjść z zaangażowaniem na zewnątrz: do innych klas, a może nawet do szerszej społeczności. Możesz zaproponować dzieciom działania wolontariackie dopasowane do ich wieku i możliwości. Jeśli jednak chcesz, by uczniowie autentycznie się zaangażowali, zacznij od ich pasji.

Co lubią robić? Jak spędzają czas po szkole? Co je ciekawi? Jeśli masz w grupie osoby, które świetnie malują, może mogłyby przygotować krótką lekcję rysunku dla innych lub stworzyć autorskie kartki dla podopiecznych domu spokojnej starości? A może mnóstwo radości przynosi im budowanie z klocków? Niech zabawa służy samorządności! Przygotujcie makietę wymarzonej przestrzeni (w szkole lub na podwórku), a następnie zaprezentujcie ją dyrekcji lub radzie rodziców. W klasie są osoby, które spędzają dużo czasu w otoczeniu przyrody? Wspaniale, może zechcą zaprosić innych do bycia w naturze i stworzycie klasowy/szkolny ogródek (chociażby na parapecie?). Więcej inspirujących przykładów wolontariatu w edukacji wczesnoszkolnej znajdziesz w artykule "Lekcja wrażliwości - wolontariat w edukacji wczesnoszkolnej".

Doświadczajcie samorządzenia!

Doświadczenie samorządności, poczucia wpływu i bycia wysłuchanym w najmłodszych klasach może przełożyć się nie tylko na większe zaangażowanie dzieci na kolejnych etapach edukacji, ale także na ich poczucie bezpieczeństwa i przynależności do społeczności szkolnej. Dobre, wzmacniające praktyki i rytuały klasowe mogą okazać się szczególnie ważne w trudnym momencie przejścia do klasy czwartej. Różni nauczyciele, nowe przedmioty i sale lekcyjne, a często także nowi koledzy i koleżanki, mogą stać się źródłem zagubienia i stresu. Wcześniejsze doświadczenia współdecydowania, sprawczości i współodpowiedzialności mogą pomóc dzieciom pewniej odnaleźć się w nowej rzeczywistości szkolnej.

Samorządność nie zaczyna się od wyborów na przewodniczącego czy skarbnika, ale od doświadczenia, że jest się wysłuchanym. W najmłodszych klasach to przede wszystkim codzienność, sposób komunikowania się z dziećmi, słuchania ich, budowania bezpiecznej i życzliwej atmosfery w której najmłodsi czują, że są częścią grupy, że ich zdanie, potrzeby i pomysły są ważne. To nie kiermasze i zbiórki budują samorządność, ale poczucie, że klasa i szkoła są miejscem, gdzie wszyscy mogą czuć się dobrze.

Autorka: Greta Droździel-Papuga - absolwentka kulturoznawstwa (Uniwersytet Jagielloński) i filologii polskiej (Uniwersytet Warszawski). Specjalizuje się w prowadzeniu procesów i programów, które tworzą zmiany w różnych społecznościach: lokalnych, szkolnych, instytucjonalnych i organizacyjnych. Współpracuje z licznymi instytucjami i organizacjami pozarządowymi. Z Centrum Edukacji Obywatelskiej współpracuje od ponad 10 lat, aktualnie jest odpowiedzialna za merytoryczną część programu wsparcia młodzieży pod nazwą „MOGĘ” we współpracy z Fundacją BNP Paribas. Tworzy materiały, scenariusze szkoleń i kampanii edukacyjnych oraz prowadzi warsztaty z zakresu współpracy międzysektorowej, diagnozy lokalnej, budowania zespołu, sieciowania, pracy metodą projektu.

Artykuł przygotowany przez Fundację Centrum Edukacji Obywatelskiej.