Większość uczniów widzi historię jedynie jako naukę dat i biografii, przez co nie dostrzega związku między przeszłością a swoją codziennością. Wolontariat historyczny pozwala ten związek zbudować.
Rolą szkolnego koła wolontariatu nie jest zastępowanie lekcji historii, ale uzupełnianie ich o osobiste spotkania z przeszłością konkretnych osób i miejsc. Wprowadzenie projektów historyczno-społecznych do szkolnego wolontariatu pozwoli przekształcić suche fakty w realne działanie na rzecz lokalnej społeczności i upamiętnienia historii.
Wolontariat historyczny – od rozmowy do wspólnoty
Poznawanie lokalnej historii przynosi wiele korzyści. Dzięki zgłębianiu dziejów swojej małej ojczyzny uczniowie budują z nią więź, odkrywając, że ich szkoła, ulice czy dzielnica mają unikalną przeszłość, za której pamięć są współodpowiedzialni. Inicjatywy realizowane przy współpracy młodzieży z seniorami pozwalają na wymianę doświadczeń i zmniejszają problem samotności oraz wykluczenia seniorów. Ponadto wolontariusze rozwijają umiejętności praktyczne, takie jak analiza źródeł, korzystanie z danych archiwalnych i prowadzenie wywiadów. Wzmacniają także swoje kompetencje społeczne i badawcze.
Wolontariat to działanie, które powinno być bliskie mieszkańcom, dlatego efekt pracy uczniów powinien bezpośrednio służyć społeczności. Poniżej przedstawiamy konkretne wskazówki oraz pomysły, które jako opiekunowie możecie wdrożyć w swoich kołach wolontariatu, zarówno jeśli chodzi o projekty realizowane w szkole, jak i projekty realizowane przy współpracy z organizacjami i instytucjami zewnętrznymi.
Zdjęcie ilustracyjne użyczone przez Centrum Edukacji Obywatelskiej (źródło: canva pro)
Cyfrowa mapa bohaterów
Każdy z nas codziennie mija tablice z nazwami ulic, liczne pomniki i miejsca pamięci, nie wspominając już o szkołach, które również noszą imiona ważnych postaci w naszej historii. Jednak wielu z nas nie wie, kim te osoby były. Zamiast przygotowywać wykład lub prezentację, wolontariusze mogą stworzyć cyfrową mapę pamięci swojej okolicy. Może ona zostać opublikowana i stać się ogólnodostępnym, darmowym przewodnikiem dla mieszkańców dzielnicy oraz turystów. Jej tworzenie będzie z pewnością dobrą okazją dla wolontariuszy, by zapoznać się z historią swojej okolicy.
Wykonanie takiej mapy jest bardzo proste, choć może być czasochłonne. Podzielcie waszą grupę na zespoły, z których jeden zajmie się szukaniem miejsc, drugi znajdowaniem i analizowaniem materiałów źródłowych, a trzeci nanoszeniem wszystkich danych na mapę. Do naniesienia punktów wykorzystajcie proste, darmowe narzędzia, na przykład Google My Maps. Każdy punkt uzupełnijcie zdjęciem wykonanym przez uczniów oraz krótką ciekawostką. Gotową mapę opatrzcie wygenerowanym kodem QR. Plakaty informacyjne z kodem wywieście w szkole, a linki roześlijcie na lokalnych grupach w mediach społecznościowych, by promować ją wśród mieszkańców.
Archiwum historii mówionej
Kolejna propozycja może być odpowiedzią na problem samotności wśród starszych osób. Skontaktujcie się z najbliższym klubem seniora, uniwersytetem trzeciego wieku czy domem pomocy społecznej, by poznać seniorów, którzy są chętni do udzielenia wam krótkiego wywiadu na wybrany przez was temat. Ułóżcie listę konkretnych pytań dotyczących życia codziennego, konkretnego okresu z przeszłości lub innego zagadnienia. Następnie udajcie się na miejsce i przeprowadźcie rozmowę, nagrywając ją. Przedtem nie zapomnijcie o zgodach na nagranie i na publikację. Efektem wywiadów będzie cyfrowe archiwum historii mówionej. Zarejestrowane wspomnienia opublikujcie na stronie szkoły lub w mediach społecznościowych. Takie materiały w formie krótkich plików audio lub wideo posłużą jako gotowe materiały edukacyjne dla innych osób, które interesuje dawne życie mieszkańców tej okolicy.
Strażnicy pamięci
Najbardziej namacalnym zadaniem dla koła wolontariatu jest troska o lokalne ślady przeszłości. Warszawa pełna jest licznych miejsc pamięci, tablic pamiątkowych czy zapomnianych grobów, o które warto zadbać. Zorganizujcie spacer po okolicy, uwzględniając na waszej trasie cmentarze i miejsca pamięci. Wykonajcie zdjęcia, oznaczcie lokalizacje zaniedbanych punktów i wybierzcie te, którymi chcielibyście się zająć. Następnie regularnie, na przykład raz w miesiącu, sprzątajcie otoczenie obiektu, usuwajcie śmieci i myjcie tablice pamiątkowe. Głównym celem takiego działania jest zabezpieczenie, uporządkowanie i przywrócenie estetyki lokalnym miejscom pamięci. Dodatkowym celem jest edukowanie przechodniów, którzy często mijają te punkty całkowicie obojętnie.
Zdjęcie ilustracyjne użyczone przez Centrum Edukacji Obywatelskiej (źródło: canva pro)
Instytucje i organizacje oferują wolontariat historyczny
Współpraca z publicznymi instytucjami pozwala na realizację projektów, które docierają do szerszego grona odbiorców i mogą być bardziej dostrzegalne społecznie niż działania lokalne. Dla szkolnego koła wolontariatu kluczowy jest jednak wybór konkretnego projektu odpowiedniego do wieku i zaangażowania uczniów.
Muzeum Powstania Warszawskiego to jeden z najważniejszych punktów na mapie stołecznego wolontariatu. Wolontariat mogą w nim podjąć uczniowie już od czternastego roku życia. W ofercie Muzeum znajduje się zarówno wolontariat stały, trwający z reguły trzy miesiące, jak i wolontariat związany z konkretnym wydarzeniem, na przykład pierwszego sierpnia w rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego.
Dla szkolnego koła wolontariatu doskonałym pomysłem jest włączenie szkoły do ogólnopolskiej kampanii BohaterON w Twojej szkole. Zadaniem wolontariuszy jest skoordynowanie i rozpromowanie tej inicjatywy w społeczności szkolnej. Akcja BohaterON polega na zamieszczaniu na stronie projektu wpisów, opisów postaci, zdjęć, tekstów lub filmików, których wspólnym celem jest utrzymanie pamięci o weteranach Powstania Warszawskiego. Uczniowie analizują znajdujące się na stronie biogramy, dzięki czemu mogą skierować swoje słowa pamięci bezpośrednio do wybranego bohatera lub bohaterki. Udział w akcji nie tylko niesie realne wsparcie emocjonalne dla żyjących Powstańców, ale też uczy młodzież patriotyzmu, empatii oraz stwarza bezpieczną przestrzeń do rozmowy o trudnych tematach wojennych.
Oprócz jednorazowych projektów, Muzeum Powstania Warszawskiego oferuje również przestrzeń do stałej edukacji obywatelskiej zaangażowanych grup młodzieżowych. W ramach Centrum Wolontariatu MPW starsi uczniowie mogą włączyć się w długofalowe inicjatywy, takie jak pomoc w bieżącym funkcjonowaniu Domu Powstańców Warszawskich przy ul. Nowolipie 22 czy asystowanie podczas spotkań edukacyjnych dla dzieci. Z tego względu warto stale śledzić oficjalną sekcję rekrutacyjną oraz komunikaty Muzeum, aby na bieżąco zgłaszać starszą młodzież do najnowszych form stałej współpracy. Udział w tych przedsięwzięciach umożliwia aktywne upamiętnianie przeszłości w niecodzienny sposób i pozwala uczniom na poznawanie historii bezpośrednio od ostatnich świadków tamtych wydarzeń.
Kolejną instytucją publiczną oferującą ciekawe możliwości działania dla młodych wolontariuszy jest Muzeum Warszawy, które do swoich akcji społecznych i kulturalnych chętnie zaprasza młodzież powyżej 16. roku życia. Jednym z takich działań są Urodziny Starówki, podczas których wolontariusze informują turystów o dostępnych wystawach, koncertach i spacerach oraz pomagają prowadzić warsztaty dla dzieci i całych rodzin. Muzeum oferuje wolontariuszom szkolenia, umowę oraz ubezpieczenie i zaświadczenie o odbytym wolontariacie, a oferty wolontariatu zamieszcza na swojej stronie internetowej.
Zdjęcie ilustracyjne użyczone przez Centrum Edukacji Obywatelskiej (źródło: canva pro)
Innym wartościowym kierunkiem współpracy zewnętrznej jest zaangażowanie młodzieży w działania Archiwów Państwowych oraz Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL przy ul. Rakowieckiej 37. Korzystając z materiałów dostępnych w Archiwach Państwowych online oraz innych platform genealogicznych, takich jak Geneteka czy MyHeritage, uczniowie mogą w ramach zajęć stworzyć drzewo genealogiczne swoich własnych rodzin lub patrona szkoły. Taka forma pracy uczy analizy źródeł, a efektem końcowym może być zorganizowanie szkolnej wystawy prezentującej zebrane dokumenty. W tej samej placówce uczniowie mogą wziąć udział w zajęciach, a po wizycie w tym wyjątkowym miejscu przygotować dla swoich rówieśników prezentację lub autorską wystawę plakatów przybliżającą losy więźniów politycznych.
Świetną metodą na znalezienie ciekawej oferty współpracy jest również wyszukiwarka na Miejskim Portalu Wolontariatu. W zakładce Oferty wolontariatu/grupowe można znaleźć ogłoszenia od domów pomocy społecznej, fundacji, stowarzyszeń, lokalnych centrów aktywności oraz innych podmiotów. Dodatkowo wyszukiwarka pozwala na zawężenie wyników wg dzielnicy, rodzaju wolontariatu czy wieku zaangażowanych osób, co bardzo ułatwia wybranie odpowiedniej oferty.
Historia w działaniu
Prowadzenie wolontariatu historycznego to fascynujące, choć czasem trudne i odpowiedzialne zadanie. Historia przez część uczniów bywa postrzegana jedynie jako kolejny przedmiot szkolny, a zadaniem koordynatorów szkolnych kół wolontariatu jest zmienienie tego w pasję i zaciekawienie. Aby tak się stało, każdy projekt powinien kończyć się namacalnym efektem, który można zaprezentować i celebrować. Pamiętajcie też, że tematy historyczne mogą rodzić trudne emocje, dlatego zawsze po zakończonej akcji znajdźcie czas na rozmowę z wolontariuszami o tym, jak czują się z wiedzą, którą zdobyli.
Wprowadzenie wolontariatu historycznego do Waszych szkół to szansa na to, aby przeszłość przestała być dla uczniów jedynie zamkniętym rozdziałem. Pokazując młodzieży, że ich zaangażowanie ma realną wartość dla żyjących świadków historii oraz najbliższego otoczenia budujecie w nich poczucie sprawczości i odpowiedzialności za zachowanie i utrwalenie pamięci. Kluczem do sukcesu jest Wasza otwartość na nieszablonowe metody pracy i gotowość dawania wolontariuszom przestrzeni do samodzielnego działania. Podejmując to wyzwanie zyskacie nie tylko aktywne koło wolontariatu, ale przede wszystkim świadomych i wrażliwych młodych obywateli.
Autor: Michał Bartłomiej Skoczek – wiceprzewodniczący Młodzieżowej Rady Dzielnicy Wola m.st. Warszawy, związany z Radą od trzech lat. W tym czasie przez dwa lata przewodniczył Komisji Ochrony Środowiska i Klimatu, a równolegle przez rok kierował pracami Komisji Kultury, Edukacji i Oświaty. Szesnastoletni uczeń pierwszej klasy XXXIII LO z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Mikołaja Kopernika w Warszawie. Harcerz, prywatnie pasjonat historii i geopolityki.
Działanie finansowane jest przez m.st. Warszawa w ramach projektu „Ochotnicy warszawscy”.
Bezpośrednim realizatorem jest Fundacja Centrum Edukacji Obywatelskiej.
Udostępnij