Licealista na uniwersytecie, czyli dlaczego warto angażować się w wolontariat w projektach badawczych organizowanych przez uczelnie?

Współczesna uczelnia to nie tylko miejsce kształcenia i prowadzenia badań naukowych. Coraz większą rolę odgrywa również społeczna odpowiedzialność uczelni, obejmująca między innymi budowanie relacji z otoczeniem oraz angażowanie społeczności we własne działania.

Jedną z grup, które mogą zaangażować się na uczelniach, są właśnie uczennice i uczniowie szkół ponadpodstawowych. Coraz więcej uczelni angażuje młodzież w projekty badawcze, działania z zakresu nauki obywatelskiej oraz różne formy wolontariatu, organizowanego przez uczelnie oraz współpracujące z nimi instyucje. To okazja, by zdobywać doświadczenie, rozwijać zainteresowania i uczestniczyć w prawdziwych przedsięwzięciach naukowych jeszcze przed maturą.

Czym jest społeczna odpowiedzialność uczelni?

Społeczna odpowiedzialność uczelni (SOU; ang. University Social Responsibility, USR) zakłada, że instytucje akademickie nie ograniczają swojej działalności jedynie do nauczania i badań naukowych, lecz aktywnie angażują się w inicjatywy na rzecz społeczeństwa oraz ochrony środowiska.

Jednym z istotnych elementów SOU jest zaangażowanie społeczne, realizowane poprzez współpracę z lokalnymi społecznościami, organizacjami pozarządowymi, szkołami oraz innymi instytucjami. Może ono przyjmować bardzo różne formy: od działań edukacyjnych i popularyzacji nauki, przez projekty społeczne i środowiskowe, aż po angażowanie mieszkańców w rzeczywiste badania naukowe.

Jak uczelnia może realizować społeczną odpowiedzialność?

Jednym z ciekawych sposobów realizowania społecznej odpowiedzialności uczelni jest angażowanie społeczności w ramach projektów nauki obywatelskiej (ang. citizen science).

Nauka obywatelska to badania naukowe, w których wolontariusze współpracują z badaczami zawodowymi, a także (szczególnie od lat 90.) forma edukacji naukowej, forma współpracy w badaniach naukowych oraz ruch społeczny. W ramach jej projektów wolontariusze mogą między innymi zbierać dane, wykonywać obserwacje i pomiary, robić dokumentację fotograficzną, pomagać w analizie materiałów czy brać udział w badaniach terenowych.

Dla uczniów i uczennic może być to jedna z form wolontariatu uczniowskiego. Nie każdy projekt nauki obywatelskiej ma oczywiście identyczną formę organizacyjną. Czasami jest to formalny wolontariat, innym razem otwarty projekt, do którego wszyscy mogą się włączyć. Wspólną cechą jest jednak dobrowolne zaangażowanie uczestników nienaukowców w działania, które wspierają rzeczywisty proces badawczy.

Co ważne, nauka obywatelska znajduje zastosowanie w bardzo wielu dziedzinach, od biologii i astronomii, przez geografię i nauki o środowisku, aż po historię czy medycynę.

Zdjęcie ilustracyjne użyczone przez Centrum Edukacji Obywatelskiej (źródło: canva pro)

Przykłady polskich i zagranicznych projektów nauki obywatelskiej:

• Narodowe kleszczobranie – trwająca wciąż od wiosny 2024 r. inicjatywa Zakładu Eko-epidemiologii Chorób Pasożytniczych, Wydziału Biologii, Uniwersytetu Warszawskiego, ma na celu sprawdzenie i zmapowanie występowania egzotycznych kleszczy Hyalomma w Polsce, a także określenie aktualnego zasięgu występowania rodzimych gatunków kleszczy.

• Projekt Miejskie Dziuple – trwający od wiosny 2025 r. projekt prowadzony przez doktoranta Uniwersytetu Warszawskiego, mgr Ignacego Stadnickiego, w którym gromadzone są dane o rodzaju i lokalizacji gniazd ptaków zakładanych w stworzonych przez człowieka konstrukcjach lub na nich.

• Zooniverse – międzynarodowa platforma do nauki obywatelskiej (citizen science), na której zwykli użytkownicy mogą pomagać naukowcom w analizowaniu prawdziwych danych z różnych dziedzin, między innymi biologii, astronomii, medycyny, historii czy nauk o Ziemi i klimacie.

Inne formy wolontariatu na uczelniach

Nauka obywatelska to tylko jedna z dostępnych opcji. Mimo że wolontariat uczniowski na uczelniach wciąż jest w Polsce dość niszowy, istnieje i się rozwija, a także może być sformalizowany na podstawie porozumienia o wykonywaniu świadczeń wolontariackich. Takie rozwiązania częściej kojarzą się ze studentami i studentkami, jednak możliwość zaangażowania uczniów i uczennic zależy przede wszystkim od charakteru projektu, zasad obowiązujących w danej instytucji oraz sytuacji prawnej konkretnej osoby. W przypadku osób niepełnoletnich szczególnie istotne jest sprawdzenie dodatkowych wymogów formalnych.

W zależności od specyfiki projektu młodzi wolontariusze mogą na przykład wspierać prace badawcze, uczestniczyć w tworzeniu i pielęgnacji zbiorów, np. uniwersyteckiego herbarium, a także angażować się w badania terenowe oraz prace archeologiczne.

Oferty wolontariatu związanego z nauką i badaniami mogą być również organizowane we współpracy uczelni z centrami nauki, takimi jak Centrum Nauki Kopernik w Warszawie, oraz z organizacjami pozarządowymi.

Przykłady zrealizowanych wolontariatów

Jeśli lubisz spędzać czas w naturze albo kochasz zwierzęta, warto obserwować działania naukowców z Zakładu Zoologii Systematycznej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W tym roku można było między innymi spróbować swoich sił podczas inwentaryzacji chomika europejskiego w Jaworznie, organizowanej przez dr hab. prof. UAM Joannę Ziomek we współpracy z WWF, albo wesprzeć działania przy reintrodukcji popielicy i orzesznicy, prowadzonej przez dr. hab. prof. UAM Mirosława Jurszczyna we współpracy z Polskim Towarzystwem Ochrony Przyrody „Salamandra”. Działania te mają charakter cykliczny i odbywają się co roku, dlatego warto z wyprzedzeniem wypatrywać ogłoszenia o naborze. W pierwszej aktywności mogą wziąć udział osoby z dowolnej grupy wiekowej, natomiast druga jest skierowana do osób już chodzących do szkoły ponadpodstawowej, zwłaszcza pełnoletnich.

Jeśli natomiast bardziej interesuje Cię historia i humanistyka, ciekawą propozycją mogą być wolontariaty organizowane przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Instytut prowadził między innymi wolontariat archeologiczny na stanowisku mezolitycznym w Srebrnikach oraz wolontariat podczas wykopalisk pod Domem Mikołaja Kopernika w Toruniu. Osoby biorące udział w tych aktywnościach mogą wspierać odkrywanie, dokumentowanie i zabezpieczanie miejsc archeologicznych, a jednocześnie mają okazję zobaczyć, jak wygląda codzienna praca archeologa na miejscu. Wolontariaty archeologiczne przeznaczone są zwykle dla osób chodzących do szkoły ponadpodstawowej, zwłaszcza pełnoletnich.

Zdjęcie ilustracyjne użyczone przez Centrum Edukacji Obywatelskiej (źródło: canva pro)

Aktualnie realizowane wolontariaty

Centrum Nauki Kopernik wraz z naukowcami z Instytutu Paleobiologii PAN oraz Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego prowadzi projekt Nauka ma głos: Dotknij prehistorii. W jego ramach można pracować przy preparacji prehistorycznego szkieletu. To doskonała okazja, aby poczuć się jak prawdziwy paleontolog oraz wesprzeć prace związane z badaniami i konserwacją tego cennego znaleziska. W pracach mogą wziąć udział osoby, które ukończyły 15 lat. Na obecnym etapie zaawansowanym etapie badań - te, które brały udział we wcześniejszych pracach preparacyjnych w Koperniku.

Z kolei w ramach programu „Nauka ma głos” Centrum Nauki Kopernik realizuje również projekty z zakresu nauki obywatelskiej. Uczestniczące klasy mogą wziąć udział w badaniu zamierzonej dwujęzyczności, prowadzonym we współpracy z Wydziałem Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, albo w badaniu jakości gleby, realizowanym we współpracy z Wydziałem Biotechnologii i Nauk o Żywności Politechniki Łódzkiej. W ramach swoich projektów uczniowie mają możliwość samodzielnego zbierania danych. W jednym z przedsięwzięć prowadzą badania przy użyciu ankiet, a w innym uczestniczą w pobieraniu próbek oraz przeprowadzają podstawowe analizy parametrów gleby. W projekcie biorą obecnie udział klasy szkół ponadpodstawowych, a wyniki ich pracy będzie można zobaczyć w przyszłym roku.

Kiedy i jak szukać wolontariatu na uczelniach?

Jeśli jesteś uczniem lub uczennicą i masz pasję do konkretnej dziedziny nauki, nie czekaj, aż pojawi się oficjalne ogłoszenie o wolontariacie. Spróbuj samodzielnie skontaktować się z interesującą cię uczelnią, instytutem badawczym lub konkretnym zespołem naukowym. Może się okazać, że w jednym z realizowanych projektów potrzebna będzie pomoc ucznia lub uczennicy pasjonującego się daną tematyką.

W przypadku nauk przyrodniczych czy archeologii dobrym momentem na rozpoczęcie współpracy jest czas przed sezonem terenowym, który zazwyczaj przypada na okres od maja do września. Warto zacząć poszukiwania takich możliwości już zimą lub na początku wiosny, ponieważ wtedy jest większa szansa na dołączenie do projektu od jego startu.

W innych dziedzinach dobrym momentem może być początek roku akademickiego, który rozpoczyna się nieco później niż rok szkolny. Nie oznacza to jednak, że trzeba czekać do października. Dobrym pomysłem jest spróbować już wcześniej oraz skontaktować się z uczelnią w ciągu roku, ponieważ czasami okazja do wolontariatu może pojawić się niespodziewanie. Kluczowe jest, aby zadawać pytania i podejmować próby – być może znajdziesz projekt, w którym Twoje pasje i zaangażowanie będą cenne. Nie poddawaj się, nawet jeśli dostaniesz odmowne odpowiedzi.

Zdjęcie ilustracyjne użyczone przez Centrum Edukacji Obywatelskiej (źródło: canva pro)

Jakie są korzyści z wolontariatu na uczelni dla uczniów i uczennic?

Wolontariat na uczelni może przybierać różne formy; może to być długoterminowe zaangażowanie trwające kilka miesięcy, ale również krótka aktywność – na przykład podczas wakacji, w czasie przerwy od nauki lub po zakończeniu edukacji. Bez względu na długość, umożliwia uczniom odkrywanie środowiska akademickiego z bliska, rozwijanie swoich pasji oraz zdobywanie nowych doświadczeń. To nie tylko okazja do rozwoju naukowego, ale również sposób na spełnianie swoich pasji – od fascynacji dinozaurami, przez ekologię oraz nowoczesne technologie, aż po inicjatywy społeczne i artystyczne.

Dla niektórych ta sytuacja będzie pierwszym krokiem w kierunku wyboru przyszłych studiów, dla innych natomiast stanie się interesującą przygodą, okazją do poznania nowych osób oraz sposobnością do sprawdzenia się w nowym otoczeniu.

Czy szkoła powinna się tym pochwalić na swojej stronie?

Z całą pewnością! Współpraca pomiędzy szkołą a uczelnią obrazuje chęć do wprowadzania innowacyjnych metod nauczania i umożliwia uczniom zdobywanie cennych doświadczeń poza tradycyjną salą lekcyjną. Wolontariat stanowi doskonały przykład uczenia się poprzez działanie, w którym zdobywa się wiedzę i umiejętności dzięki praktycznym doświadczeniom edukacyjnym.

Dla szkoły stanowi to także możliwość nawiązywania trwałej współpracy z uczelniami, poszerzania oferty edukacyjnej oraz zaprezentowania potencjalnym kandydatom, że placówka tworzy uczniom możliwości zdobywania praktycznych doświadczeń i rozwijania kompetencji potrzebnych także poza szkołą.

Nie trzeba czekać na studia

Warto spojrzeć na uczelnię szerzej niż wyłącznie przez pryzmat przyszłych studiów. Może ona stać się miejscem inspirujących spotkań z nauką, pierwszych doświadczeń badawczych i społecznych oraz przestrzenią do rozwijania zainteresowań i talentów.

Wolontariat na uczelni oraz nauka obywatelska oferują wiele okazji do zbliżenia środowiska akademickiego ze światem edukacji szkolnej. Czasami może to obejmować udział w badaniu terenowym, innym razem transkrybowanie starszego dokumentu, asystowanie przy wykopaliskach, obserwację zwierząt czy prostą analizę danych.

Nie trzeba więc czekać na studia, żeby po raz pierwszy poczuć się częścią świata nauki. Czasem wystarczy znaleźć interesujący projekt, zrobić pierwszy krok i się zaangażować.

Autor:

Krzysztof Bestry – edukator, koordynator projektów społecznych oraz biolog i młody badacz. Obecnie związany z Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie oraz Fundacją Centrum Edukacji Obywatelskiej.

Artykuł finansowany jest przez m.st. Warszawa w ramach projektu „Ochotnicy warszawscy”. Bezpośrednim realizatorem jest Fundacja Centrum Edukacji Obywatelskiej.